Toespraak burgemeester Patrick Welman tijdens dodenherdenking

Op 4 mei staan wij stil bij het verleden. Bij mensen die hun leven voor onze vrijheid verloren. Bij verhalen die niet vergeten mogen worden. 

Vanavond wil ik beginnen met een verhaal uit onze eigen stad. Het verhaal van Joseph Steinhage. Een Duitse katholieke journalist, afkomstig uit de grensstreek. Hij verzette zich in de jaren dertig tegen de opkomst van het nationaalsocialisme en tegen de censuur in zijn land. Daarom vluchtte hij in 1934 naar Nederland. Hier, in Oldenzaal, werd hij medeoprichter van het katholieke weekblad Der Deutsche Weg. Samen met de jezuïet Friedrich Muckermann gaf hij stem aan kritiek op het naziregime. Het blad werd wereldwijd verspreid en waarschuwde voor de onderdrukking en het onrecht. Dat maakte hem een vijand van het regime. In 1940, bij de Duitse inval, moest hij onderduiken. Joseph Steinhage maakte een duidelijke keuze. Een keuze om niet weg te kijken. Dat is waar herdenken over gaat. 

Vanavond zijn wij hier om te herdenken. Om te denken. Om ons af te vragen hoe wij naar dat verleden kijken. 

Ik hoorde onlangs een zin die mij niet meer loslaat. Het komt uit een roman van L.P. Hartley. Hij schreef: “The past is a foreign country; they do things differently there.” Het verleden is een ander land; daar doen ze de dingen anders. Dat is een zin die schuurt. Want hoe vaak zeggen we niet: “Dat hadden wij nooit gedaan.” Hoe vaak kijken we terug en denken we: “Hoe konden mensen toen zulke keuzes maken?”

Vanavond herdenken wij de miljoenen slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Militairen, verzetsstrijders en burgers. Maar ook allen die sinds het uitbreken van die oorlog zijn omgekomen in oorlogssituaties en vredesmissies. Wij herdenken mensen die doelbewust werden uitgesloten, vervolgd en vermoord. Joden, Sinti, Roma en andere groepen die niet pasten binnen een regime dat geen ruimte liet voor verschil.

Ook hier, in Oldenzaal, kennen we die geschiedenis. Wij weten dat Joodse families, maar ook Sinti-families, uit onze stad zijn weggevoerd. De familie Weisz, onderdeel van de Sinti-gemeenschap, is daar een pijnlijk voorbeeld van. Zij werden niet vervolgd om wat zij deden, maar om wie zij waren. Hun verhaal verdient een blijvende plaats in onze herinnering.

Straks worden hier namen voorgelezen. De namen van 63 Oldenzaalse Joodse slachtoffers, uitgesproken door leden van scouting Titus Brandsma en Peerke Donders. Dat moment raakt altijd diep. Want door namen hardop te noemen, halen we mensen terug uit de anonimiteit van de geschiedenis. Het maakt zichtbaar dat achter elk getal een leven schuilgaat. Een kind, een ouder, een buur. En het is veelzeggend dat juist jongeren deze namen uitspreken. Zij dragen het verhaal verder. Zo wordt herinnering doorgegeven. 

Vanavond staan we niet alleen stil bij wat er toen is gebeurd. We staan ook stil bij wat dat vandaag van ons vraagt. 

In de jaren dertig kwam Adolf Hitler aan de macht via de democratische weg. Niet door een staatsgreep, maar stap voor stap, binnen de regels van die tijd. Waarna hij diezelfde democratie afbrak. Dat is een ongemakkelijke waarheid. Het laat zien hoe kwetsbaar democratie is. Hoe zij kan worden uitgehold van binnenuit. Door twijfel te zaaien. Door groepen tegenover elkaar te zetten. Door wantrouwen te voeden. 

Ook vandaag zien we wereldwijd hoe democratische waarden onder druk staan. Hoe een vrije pers geen vanzelfsprekendheid meer is. Hoe rechtsstaat en instituties ter discussie worden gesteld. Hoe extremen aantrekkingskracht hebben, juist op jonge generaties.

Democratie is geen bezit. Het is een opdracht. Elke generatie moet haar opnieuw begrijpen, beschermen en doorgeven. Als we stoppen met investeren in democratisch bewustzijn, dan betaalt iemand anders de prijs.

Wij hebben als huidige generatie een taak. Om verhalen door te geven. Niet om een verleden op te leggen, maar om inzicht te geven in de vragen die vrijheid met zich meebrengt. Want vrijheid is niet alleen doen wat je wilt. Vrijheid vraagt verantwoordelijkheid. Het vraagt luisteren. Het vraagt respect voor het verschil. Het vraagt het vermogen om het oneens te zijn zonder elkaar kwijt te raken.

Als we zeggen: “Dit nooit meer,” dan moeten we ook naar onszelf durven kijken. Wat doen wij vandaag, met de kennis die wij nu hebben? Welke keuzes maken wij, op momenten dat het ongemakkelijk wordt? Als woorden verharden. Als tegenstellingen worden versimpeld. Als nuance geen applaus krijgt.

Als wij vandaag opnieuw voor zulke keuzes zouden staan, wat zouden wij dan doen? De vraag waar Joseph Steinhage ooit voor stond. Hij koos ervoor om zich uit te spreken. Om niet mee te gaan in wat normaal werd gevonden. Niet omdat het gemakkelijker was. Maar omdat hij voelde dat het nodig was. Die keuze is van alle tijden. 

Herdenken is daarom meer dan stilstaan. Het is je bewust worden van de tijd waarin je leeft. Van de keuzes die daarin worden gemaakt. En van het besef dat ook wij later beoordeeld zullen worden op wat wij deden – of nalieten.

Juist daarom ligt er een verantwoordelijkheid bij ons allemaal. Voor jongeren is democratie vaak iets vanzelfsprekends. Iets dat er “gewoon is”. Juist daarom is het zo belangrijk om het verhaal te blijven vertellen. Niet met opgeheven vinger, maar door uit te leggen waar onze vrijheid vandaan komt. En hoe snel zij verloren kan gaan. 

Democratie leeft alleen als wij haar elke dag opnieuw beoefenen. In hoe we met elkaar spreken. In hoe we omgaan met verschil. In hoe we weerstand bieden aan gemakzucht en extremen.

Vanavond staan wij stil. Voor hen van wie de stem werd afgenomen. Voor hen die nooit meer konden kiezen. En voor hen wie wij willen blijven herinneren. Niet om in het verleden te blijven hangen, maar om waakzaam te blijven in het heden. En om, net als Jospeh Steinhage, ons uit te spreken wanneer dat nodig is. Want vrijheid vraagt onderhoud. Elke dag opnieuw.